De kerstkaart of nieuwjaarskaart wordt tegenwoordig steeds vaker digitaal in plaats van op papier verstuurd. Waar in 2015 nog miljoenen kerstkaarten op de post gingen, verminderde dat aantal zienderogen de voorbije jaren. De traditie van het sturen van kerstkaarten is echter al eeuwenoud. Waar komt deze gewoonte vandaan? 

De vroegste wenskaarten
Elkaar attenties geven was in de decembertijd was al gebruikelijk in de Oudheid. Zo gaven Germanen en ook Romeinen elkaar maretakjes en groene takken rond oud- en nieuwjaar. Maar kaarten werden er nog niet verstuurd. In de Middeleeuwen gaf de Europese adel houtsnijwerken met religieuze kersttaferelen aan geliefden of aan goede relaties uit hogere kringen. De vroegste ons bekende wenskaarten stammen uit de late middeleeuwen. 

Henry Cole

In de vijftiende eeuw bestond de gewoonte om een geliefde een kaart met goede wensen te sturen. Deze gewoonte van kaarten sturen groeide in de zestiende en zeventiende eeuw, maar van een wijdverbreide gewoonte was zeker geen sprake: het waren voornamelijk de rijken die kaarten stuurden. En niet specifiek met kerst, maar kaarten met daarop liefdesbetuigingen en groeten. En bovendien, om kaarten te schrijven en te versturen moest je kunnen schijven.

De eerste bekende kaart
De eerste ‘echte’ kerstkaart die onder historici bekend is, is een kaart uit 1611. Deze was geschreven door de arts Michael Maierus, afkomstig uit het Heilige Roomse Rijk, die een kaart naar de Engelse vorst James I zond. Hij schreef de tekst in een roosvorm. De tekst luidde, vertaald:
…met een gebaar van vreugdevolle viering van de geboortedag van de Heer, met vreugde en voorspoed gaan we het voorspoedige jaar 1612 binnen. 

De eerste commerciële én ophefmakende kerstkaarten
De Londense ondernemer Henry Cole was de eerste die, in 1843, ervoor koos om kerstkaarten te laten drukken voor commercieel gebruik. Er waren al wel handgemaakte kaarten in omloop, maar voor al zijn relaties een persoonlijke kaart maken was onbegonnen werk. Daarom gaf Cole een drukkerij opdracht om 1000 kaarten te drukken met daarop een sfeervolle afbeelding en kerstwens. De kaart van Cole, die in 1844 verscheen, veroorzaakte de nodige ophef in het Victoriaanse Engeland. Er stond namelijk een afbeelding op van een vrouw die een jong meisje een slokje rode wijn gaf… Deze tekening was gemaakt door John Callcott Horsley en voorzien van de nog steeds veelgebruikte tekst…
…A Merry Christmas and a Happy New Year to You. 

Nadat Cole de kaarten voor zijn vrienden en familie geadresseerd en verzonden had, bleven er nog heel wat over. De rest besloot hij te verkopen voor 6 pence per stuk. Daarmee werden het meteen de eerste commerciële kerstkaarten!  In december 1843 publiceerde Charles Dickens zijn beroemd geworden boek A Christmas Carol. Het zou kunnen dat tekenaar Horsley zich door dit boek heeft laten inspireren. De Industriële Revolutie, met name de uitvinding van de stoommachine, zorgden ervoor dat kerstkaarten razendsnel gedrukt konden worden en natuurlijk ook met de stoomtrein snel over het land verspreid konden worden. 

Doorbraak in de Lage Landen rond 1870
De doorbraak van de kerst- en nieuwjaarskaart in Nederland vond plaats in 1871. In dat jaar introduceerde de PTT de zogeheten briefkaart. Binnen een tijdsbestek van jaren zetten anderen tekeningen en afbeeldingen op deze kaarten, waardoor het fenomeen ‘ansichtkaart’ ontstond. In de jaren 1890 werd het versturen van dit soort kaarten, ook rond kerst en oud en nieuw, een echte rage. 

Kerstkaart een echte kersttraditie
Daarmee had de kerstkaart zich definitief gevestigd als een echte kersttraditie. In de twee wereldoorlogen waren kerstkaarten een grote morele opsteker voor de troepen die de kerst aan het front doorbrachten. Maar kerstkaarten kenden ook meer vormen. Liefdadigheidsinstellingen ontdekten de handel in kerstkaarten als een manier om geld in te zamelen. In de eerste decennia van de twintigste eeuw ontstond ook de traditie om zelf kerstkaarten te maken. Dat daarmee de traditie van kerstkaarten zo’n belangrijk onderdeel van de feestdagen zou worden, hadden Horsley en Cole waarschijnlijk niet voorzien. Hun eerste kerstkaart –waarschijnlijk nog steeds- uit hun eerste oplages werd in 2001 verkocht aan een anonieme verzamelaar. Maar met het digitale tijdperk dreigt het sturen van kerst- en nieuwjaarskaarten in de vergetelheid te geraken en worden ze waarschijnlijk zeer gegeerde verzamelobjecten.