Het feest verwijst naar een gebruik ten tijde van Jezus Christus. Volgens de joodse wet moest een pasgeboren jongen 40 dagen na de geboorte naar de tempel worden gebracht om aan het volk te worden getoond (meisjes pas na 80 dagen) en te worden opgedragen aan God. De correcte benaming is dan ook ‘Feest van de Opdracht van de Heer’, maar iedereen kent het als Lichtmis. Tel 40 dagen vanaf de geboorte van Jezus, die we vieren op 25 december, en je komt uit op 2 februari.
We vinden het verhaal van de opdracht van Jezus bij evangelist Lucas. Die vertelt dat Maria en Jozef naar Jeruzalem kwamen om het kind daar aan God op te dragen. In de stad woonde een zekere Simeon, die van de Heilige Geest de belofte gekregen dat hij niet zou sterven vooraleer hij de Messias had gezien. Hij staat Maria en Jozef al op te wachten in de tempel en herkent die belofte in het kind. Daarop looft hij God met beroemd geworden woorden: “Nu laat u, Heer, uw dienaar in vrede heengaan, zoals u hebt beloofd. Want met eigen ogen heb ik de redding gezien die u bewerkt hebt ten overstaan van alle volken: een licht dat geopenbaard wordt aan de heidenen en dat tot eer strekt van Israël, uw volk. (Lc 2,29-32)”
Wat is het belang van dit feest?
Herkend als Redder door twee diepgelovige mensen, wordt de ware identiteit van dit kind hier opnieuw geopenbaard. Deze keer niet in een stal of open veld zoals toen aan de drie wijzen (feest van de Openbaring, 6 januari), maar wel in de tempel van Jeruzalem, het hart van het jodendom. Die volgorde van openbaring – eerst aan de wereld en daarna pas ‘binnenkerkelijk’ – is niet toevallig. Simeon zegt het trouwens ook goed: dit kind is licht voor allen!
Waar komt de naam Maria-Lichtmis vandaan?
Jezus wordt door Simeon herkend als het Licht dat straalt voor alle volkeren. Dat verklaart al een deel van de naam. En -mis staat vanzelfsprekend voor de misviering. Dat er nog ‘Maria’ aan werd toegevoegd, verwijst naar de mariale invulling van het feest tot aan de hervorming van het Tweede Vaticaans Concilie (zie hieronder bij de historische achtergrond). Niet Maria stond centraal, wel de openbaring van Christus als licht voor alle volkeren. De nieuwe naam luidde voortaan dus: Feest van de Opdracht van de Heer.
De populaire benaming blijft echter koppig hangen, ook in allerlei oude weerspreuken:
- Lichtmis donker, met regen en slijk, maakt de boeren rijk
- Lichtmis donker, de boer een jonker
- Met Lichtmis triestig weer is goed voor boer en heer
Wat is de historische achtergrond van Lichtmis?
Er zijn bronnen bekend uit de 4de eeuw die het feest vermelden. De Kerk van Jeruzalem vierde het toen al, maar wel op 14 februari. Dat is precies 40 dagen na de geboorte van de Heer, in die contreien immers gevierd rond 6 januari. Vanuit Jeruzalem verspreidde het feest zich over de hele Kerk. Door de invoering van Kerstmis als apart feest, vastgelegd op 25 december, verschoof de Opdracht van de Heer in onze streken naar 2 februari. In het 7de-eeuwse sacramentenboek Gelasianum kreeg het feest de Latijnse naam Purificatio Beatae Mariae Virginis, oftewel Reiniging van de Heilige Maagd Maria. De oudere mensen herinneren zich nog dat vrouwen die bevallen waren, op een ochtend naar de kerk moesten op “het scapulier” op te leggen, om hen te zuiveren van de zonden die het verwekken van een kind met zich meebracht. Mannen pleegden daar door geen zonde van onzuiverheid, terwijl zij er wel het meest plezier aan hadden. Vanaf de 10de/11de eeuw ontstond de traditie om kaarsen te wijden. Het Franse ‘Fête de la Chandeleur’ en het Engelse ‘Candlemas Day’ verwijzen daarnaar. In de anglicaanse traditie wordt met Candlemas de kersttijd afgesloten terwijl dat bij ons al op 6 januari, Driekoningen, is.
Waarom eten we pannenkoeken met Lichtmis?
Dat wordt op twee manieren verklaard. 2 februari was vroeger één van de twee dagen waarop de plattelandsbevolking van werk of hoeve kon veranderen – de andere dag was 11 november (Sint-Maarten). Dat werd ’s avonds gevierd met een soort haardkoeken, die later evolueerden naar pannenkoeken. De vorm en kleur van de pannenkoeken worden daarnaast gezien als een verwijzing naar de zon en dus naar het licht en dat licht is dus Christus. Die culinaire folklore vind je terug in een oude spreuk: Op Lichtmis is er geen vrouwken zo arm, of zij maakt haar panneken warm.
